{"id":77,"date":"2025-03-05T11:01:39","date_gmt":"2025-03-05T08:01:39","guid":{"rendered":"https:\/\/cihankama.com\/?p=77"},"modified":"2025-03-05T11:01:39","modified_gmt":"2025-03-05T08:01:39","slug":"samli-resit-efendi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/cihankama.com\/?p=77","title":{"rendered":"\u015eAMLI RE\u015e\u0130T EFEND\u0130"},"content":{"rendered":"\n

Re\u015fit Pa\u015fa (Mehmet Re\u015fit Pa\u015fa; 1868, \u015eam – 14 Nisan 1924), T\u00fcrk siyaset\u00e7i. Osmanl\u0131 Devleti’nin son d\u00f6nemlerinde, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurulu\u015f y\u0131llar\u0131nda e\u011fitimci, idareci, siyaset\u00e7i olarak \u00f6nemli devlet hizmetlerinde bulundu.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

Armin Vambery muhtemelen tarihteki en b\u00fcy\u00fck T\u00fcrkologlardan birisiydi. <\/p>\n\n\n\n

Ahmet Hikmet M\u00fcft\u00fco\u011flu onun yazd\u0131\u011f\u0131 metinleri T\u00fcrk Ocaklar\u0131nda b\u00fcy\u00fck kalabal\u0131klara y\u00fcksek sesle okurdu. <\/p>\n\n\n\n

Vambery, sadece bir T\u00fcrkolog de\u011fildi, iyi yeti\u015fmi\u015f bir casus<\/a>tu ayn\u0131 zamanda. Dervi\u015f k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda y\u0131llarca \u0130stanbul’da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 gibi T\u00fcrkistan’\u0131 da ba\u015ftanba\u015fa kat etti ve kimse taraf\u0131ndan fark dahi edilmedi. <\/p>\n\n\n\n

1913 y\u0131l\u0131nda son nefesini verene kadar T\u00fcrkler \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 b\u0131rakmayan casus dervi\u015fin hayli s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir hayat\u0131 vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Armin Vambery muhtemelen tarihteki en b\u00fcy\u00fck T\u00fcrkologlardan birisiydi.\u00a0Ahmet Hikmet M\u00fcft\u00fco\u011flu onun yazd\u0131\u011f\u0131 metinleri T\u00fcrk Ocaklar\u0131nda b\u00fcy\u00fck kalabal\u0131klara y\u00fcksek sesle okurdu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Vambery, sadece bir T\u00fcrkolog de\u011fildi, iyi yeti\u015fmi\u015f bir\u00a0casus<\/a>tu ayn\u0131 zamanda. Dervi\u015f k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda y\u0131llarca \u0130stanbul’da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 gibi T\u00fcrkistan’\u0131 da ba\u015ftanba\u015fa kat etti ve kimse taraf\u0131ndan fark dahi edilmedi.\u00a01913 y\u0131l\u0131nda son nefesini verene kadar T\u00fcrkler \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 b\u0131rakmayan casus dervi\u015fin hayli s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir hayat\u0131 vard\u0131.Bir s\u00fcre \u0130ran’da kalan Vambery’in bir dervi\u015ften ay\u0131rt edilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. T\u00fcrkistan’a gitmeden \u00f6nce u\u011frad\u0131\u011f\u0131 el\u00e7ilik temsilcileri onun bir Macar oldu\u011funa uzun s\u00fcre inanamad\u0131.Bir dervi\u015f k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Hive, Semerkant ve Buhara gibi T\u00fcrk vilayetlerini gezen dervi\u015f seyyah T\u00fcrkler hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 malumatlar toplayacakt\u0131.\u00a0Bir hac kafilesi ile yolculu\u011funa ba\u015flaya Vambery’den ilk \u015f\u00fcphelenen Buhara Han\u0131 Emir Muzaffereddin oldu.Emir’in kendisine topal aya\u011f\u0131 ile bu yolculu\u011fu nas\u0131l s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorsun sorusuna Vambery olduk\u00e7a zeki ve T\u00fcrk tarihine olan h\u00e2kimiyetini yans\u0131tan bir cevap verir:<\/p>\n\n\n\n

”Sizin atan\u0131z Emir Timuraksak oldu\u011funa ald\u0131rmadan b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 eline ge\u00e7irdi”.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n


Hive h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Seyid Muhammed Han’dan b\u00fcy\u00fck iltifatlar g\u00f6rd\u00fc ve Hive’nin en b\u00fcy\u00fck \u0130slam \u00e2limi ile \u0130slami konularda bir m\u00fcnazara yapmas\u0131n\u0131 istedi. Sonu\u00e7 son derece tuhaft\u0131, bir dervi\u015f k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrk topraklar\u0131n\u0131 gezen Yahudi Vambery, bu m\u00fcnazarada T\u00fcrk \u00e2limi yenerek hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir \u015f\u00f6hret kazand\u0131. \u00d6d\u00fcl olarak kendisine yirmi duka ve bir e\u015fek hediye edildi; ama Vambery bir \u0130slam \u00e2liminin para kabul etmeyece\u011fini s\u00f6yleyerek bu \u00f6d\u00fcle tevess\u00fcl etmedi.\u00a0Re\u015fit Efendi ismini kullanarak seyahatini s\u00fcrd\u00fcren Vambery, T\u00fcrkler taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir h\u00fcrmetle kar\u015f\u0131lan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

Nihayet bir Afgan molla, onun k\u00e2fir oldu\u011funu ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi gerekti\u011fini s\u00f6yleyerek ortal\u0131\u011f\u0131 aya\u011fa kald\u0131rd\u0131; ama topluluk Re\u015fit Efendi’yi (Vambery) buldu\u011funda \u00f6ylesine hu\u015fu i\u00e7erisinde namaz k\u0131l\u0131yordu ki topluluk Afgan mollay\u0131 k\u0131nayarak Vambery’den uzakla\u015ft\u0131rd\u0131.
 <\/p>\n\n\n\n

\"Armin<\/figure>\n\n\n\n

Vambery sara hastas\u0131 iken yard\u0131m etti\u011fi Afgan’\u0131n onu az daha de\u015fifre etmesini eserinde \u015fu s\u00f6zlerle nakleder:<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer o adam\u0131 sara n\u00f6betleri ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ben ona Bimzen\u015ftein ‘m verdi\u011fi zehirlerden birisini verseydim \u00e7oktan \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyaya giderdi. Fakat ben bunu yapmad\u0131m. O Hive’ye vard\u0131\u011f\u0131m\u0131zda benim k\u00e2fir oldu\u011fumu ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ysa da Hive Han\u0131 ona inanmad\u0131. Onu g\u00f6k e\u015fe\u011fe ters bindirip Hive sokaklar\u0131nda insanlara ta\u015flatt\u0131rd\u0131.<\/strong><\/em>
\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"Armin<\/figure>\n\n\n\n

Armin Vambery’in rotas\u0131<\/p>\n\n\n\n

Dervi\u015fin ajanl\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Vambery’in rotas\u0131 son derece ilgin\u00e7ti. \u0130ran, Afganistan ve T\u00fcrkistan’\u0131 kapsayan co\u011frafyalarda tek vazifesi \u015f\u00fcphesiz T\u00fcrkleri tan\u0131mak de\u011fildi.<\/p>\n\n\n\n

Vambery, \u0130ngilizler nam\u0131na istihbarat toplayan bir ajand\u0131. \u0130stanbul g\u00fcnlerinde H\u00fcseyin Daim Pa\u015fa gibi \u00f6nemli devlet adamlar\u0131yla dostluk kurmu\u015f, hatta Sad\u0131k R\u0131fat Pa\u015fa’n\u0131n evinde misafir edilmi\u015fti. Onun kimli\u011fini ve vazifesini sonralar\u0131 Pe\u015fte Sefiri \u015eekip Efendi de\u015fifre edecekti. <\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 kimli\u011fi de\u015fifre olan Dervi\u015fin notlar\u0131ndan yararlanmak istedi. Mim Kemal \u00d6ke, \u0130stanbul’da sadrazam ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir:<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk i\u015fi Osmanl\u0131 sefiri Haydar Efendi’yi ziyaret etmek oldu. Ba\u015fka bir g\u00f6rev ile \u0130stanbul’a d\u00f6nen Haydar Efendi’nin yerine atanan \u0130smail Efendi de ona gereken ilgiyi g\u00f6sterdi. Art\u0131k ger\u00e7ek kimli\u011fini saklamak i\u00e7in bir neden kalmam\u0131\u015ft\u0131. Maceras\u0131n\u0131 \u0130ran \u015eah\u0131 Nas\u0131r\u00fcddin’e de anlatan V\u00e1mb\u00e9ry40 \u00fc\u00e7 ay Tahran’da kalarak yorgunluk giderdi. Bir yandan da gezisi s\u0131ras\u0131nda “gizlice” Arap alfabesi ile fakat Macarca tuttu\u011fu notlar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irdi. Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131 emniyetle ge\u00e7tikten sonra vard\u0131\u011f\u0131 \u0130stanbul’da, Sadrazam Ali Pa\u015fa’y\u0131 ziyaret ederek, onun iste\u011fi \u00fczerine Orta Asya’y\u0131 anlatt\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

\"Armin<\/figure>\n\n\n\n

\u00c7ok sonralar\u0131 Semerkantl\u0131 y\u00f6netici Rahman Bi’ye onun casus olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamad\u0131n\u0131z m\u0131 diye soruldu\u011funda\u00a0<\/em>“sahte dervi\u015fin s\u0131rr\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ama \u0130slam teolojisi hakk\u0131ndaki bilgisinden \u00e7ok etkilendi\u011fi i\u00e7in bunu a\u00e7\u0131klamay\u0131 asla d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fini”<\/em>\u00a0<\/strong>ifade edecekti. Macar bir dil bilimcinin \u0130ngilizler ad\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da \u0130ran B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Sir Charles Allison ile tan\u0131\u015fmas\u0131 ile ba\u015flar. \u00c1rminius V\u00e1mb\u00e9ry\u00a0“Bir Sahte Dervi\u015fin Orta Asya Gezisi<\/em>“<\/strong> eserde \u0130ngiltere Co\u011frafya Cemiyeti ile yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7erisinde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Onun yolculu\u011fu son derece tehlikeliydi; \u00e7\u00fcnk\u00fc Sultan Abd\u00fclhamid de dervi\u015fleri ajan olarak kullan\u0131yordu ve Ruslar bu konuda \u00e7ok tedbirliydi. Dolay\u0131s\u0131yla bir \u0130ngiliz ajan\u0131 olarak yakalanmas\u0131 durumunu hayli zora sokabilirdi. El\u00e7ilik doktoru Bimzen\u015ftein yakalanmas\u0131 halinde intihar etmesi i\u00e7in ona \u00f6zel zehirler haz\u0131rlayacakt\u0131:<\/p>\n\n\n\n

Vambery, demek sen Buhara’ya gidiyorsun?\u00a0

Evet doktor gidece\u011fim.\u00a0

T\u00fcrkistan’a giden binba\u015f\u0131 Mayor Konelli’ye ne oldu\u011funu biliyor mu?

Ne olmu\u015f?\u00a0

Onun kafas\u0131n\u0131 keserek minareye ast\u0131lar, onu aramaya giden Stoddart da ayn\u0131 ak\u0131bete u\u011frad\u0131.\u00a0
T\u00fcrkistan’a giden ba\u015fkalar\u0131 da oldu.\u00a0

Evet, ba\u015fkalar\u0131 da oldu. \u00d6rne\u011fin Blokvildi T\u00fcrkmenler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Ayr\u0131ca Vaisberi de kayboldu ve hala haber yok.

Ben uyumlu bir insan\u0131m Doktor, T\u00fcrkistan’a macera aramak i\u00e7in girmiyorum. Ben ilim i\u00e7in kendimi kurban edece\u011fim. Buhara’y\u0131 \u00e7ok g\u00f6rmek istiyorum. Ayr\u0131ca ald\u0131\u011f\u0131m terbiyeye de g\u00fcveniyorum.\u00a0

O nas\u0131l bir terbiye?\u00a0

Ben kendime h\u00e2kim olabilirim.\u00a0

Tamam, tamam, gitmeden \u00f6nce bana u\u011frars\u0131n.<\/strong><\/em>
\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"Armin<\/figure>\n\n\n\n

Siyasi faaliyetlerinin yan\u0131 s\u0131ra bilimsel anlamda da g\u00f6r\u00fc\u015fleri son derece \u00f6nemli olan Vambery, Macarlar\u0131n T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011fu tezini destekleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Ona g\u00f6re Macarlar\u0131n etnik k\u00f6keni ve dili esasen T\u00fcrkle\u015fmi\u015f bir kavimdir:<\/p>\n\n\n\n

Macar halk\u0131 ve dilinin geli\u015fim s\u00fcrecinin en ba\u015f\u0131nda \u00f6n planda T\u00fcrk’ten \u00e7ok Ugor \u00f6ge vard\u0131r; ama Macar dilli etni\u011fin daha sonraki geli\u015fimi konusunda bunu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu s\u0131rada T\u00fcrk \u00f6ge belirleyicidir ve aile ya\u015fam\u0131yla, dinle, devlet y\u00f6netimiyle, asker\u00ee te\u00e7hizatla, etik ve t\u00f6resi kavramlarla ilgili s\u00f6zc\u00fcklerin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc T\u00fcrk\u00e7e k\u00f6kenlidir. K\u0131saca \u015f\u00f6yle s\u00f6ylenebilir: Macarlar, zaman i\u00e7inde T\u00fcrkle\u015fen ve d\u00fcnya tarihine T\u00fcrk halk\u0131 olarak giren Ugor k\u00f6kenli bir halkt\u0131r.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n


Vambery’in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve Ural-Altay teorisi, Turanc\u0131l\u0131k fikrinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden oldu. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fler Osmanl\u0131’daki Turanc\u0131larda b\u00fcy\u00fck bir heyecan yaratt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda Macaristan’\u0131n Osmanl\u0131 ile m\u00fcttefik olmas\u0131\u00a0<\/em>“Turanc\u0131l\u0131k”<\/em>\u00a0<\/strong>fikrini bir siyasi ideolojiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme e\u011filimi ortaya \u00e7\u0131kartacak olsa da sava\u015f\u0131n kaybedilmesi T\u00fcrkiye ve Macaristan’da Turanc\u0131l\u0131\u011fa olan ilginin kaybolmas\u0131na neden oldu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Vambery, bir dervi\u015f k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrklerin en mahrem \u015fehirleri olan Semerkant ve Hive gibi b\u00f6lgeleri dola\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Toplad\u0131\u011f\u0131 bilgileri bir casus olarak \u0130ngilizlere sundu; ama bilimsel anlamda ortaya koydu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015fler bilhassa Pant\u00fcrkizm g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc payla\u015fan ayd\u0131nlar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir heyecan yaratt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zellikle Macarlar\u0131n T\u00fcrk oldu\u011funa dair g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00e7o\u011funlukla bir \u0130ngiliz ajan\u0131 olan Vambery’in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan ilham ald\u0131. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Re\u015fit Pa\u015fa (Mehmet Re\u015fit Pa\u015fa; 1868, \u015eam – 14 Nisan 1924), T\u00fcrk siyaset\u00e7i. Osmanl\u0131 Devleti’nin son d\u00f6nemlerinde, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurulu\u015f y\u0131llar\u0131nda e\u011fitimci, idareci, siyaset\u00e7i olarak \u00f6nemli devlet hizmetlerinde bulundu. Armin Vambery muhtemelen tarihteki en b\u00fcy\u00fck T\u00fcrkologlardan birisiydi.  Ahmet Hikmet M\u00fcft\u00fco\u011flu onun yazd\u0131\u011f\u0131 metinleri T\u00fcrk Ocaklar\u0131nda b\u00fcy\u00fck kalabal\u0131klara y\u00fcksek sesle okurdu.  Vambery, sadece bir T\u00fcrkolog de\u011fildi, iyi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11,1],"tags":[],"class_list":["post-77","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":79,"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77\/revisions\/79"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/cihankama.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}